24. 07. 2010.

Tranzicija poljoprivrede

“…Novi sistem (proizvodnje) hrane zahtevaće više farmera, manje i raznovrsnije farme, smanjeno (preterano) pakovanje i preradu hrane, kao i smanjivanje rastojanja između mesta proizvodnje i mesta potrošnje hrane…”

Debata na koferenciji o budućem razvoju evropske poljoprivrede, koja je u organizaciji Evropske komisije održana 19 - 20. jula 2010-te godine u Briselu, bila je, kako navodi EurActiv, fokusirana uglavnom na tri oblasti:

- obezbeđivanje sigurnosti hrane (da je ima dovoljno i da bude svima dostupna - u uslovima sve izraženijih klimatskih promena, rasta cena fosilnih goriva i trzišnih spekulacija – prim.);

- stvaranje poljoprivrede koja nije štetna po prirodnu sredinu (environmental-friendly agriculture, tj. na smanjivanje štetnog uticaja poljoprivrede na klimatske promene i smanjivanje ekoloških zagađenja od nje – prim.);

- obezbeđivanje prosperiteta ruralnih zajednica;

Učesnici diskusije su pozvali na održanje dosadašnjeg nivoa direktnih subvencija poljoprivredi, (radi obezbeđivanja sigurnosti hrane), i na više jednakosti u dodeli direktnih poljoprivrednih subvencija iz budžeta EU (sada postoji značajna razlika u nivou subvencija za stare i nove članice EU – prim.). Oni su zatražili dodatne podsticaje za pomoć farmerima radi dostizanja ciljeva u zaštiti prirodne sredine (što podrazumeva primenu agro-ekoloških mera, manju emisiju štetnih gasova, organsku poljoprivredu i sl. – primedba).

Link: Future of EU farm policy debated in Brussels

Ovi razgovori o budućem razvoju evropske poljoprivrede ukazuju na potrebu za promenom dosadašnjeg modela Industrijske poljoprivrede koja se zasniva na velikoj upotrebi fosilnih goriva i koja proizvodi velika ekološka zagađenja, a dovodi i do iscrpljivanja plodnog zemljišta.

Da bi se bolje razumeo pravac budućih promena u poljoprivrednoj proizvodnji može da posluži izveštaj “Tranzicija poljoprivrede i sistema hrane: prema post-karbonskom sistemu hrane”, koji su prošle godine objavila dvojica uglednih saradnika američkog Post-karbon instituta, Richard Heinberg i Michael Bomford. Ovaj izveštaj ukazuje na probleme poljoprivrede u razvijenim zemljama kao i na pravce njenog budućeg razvoja:

“…Američki sistem hrane počiva na nestabilnim temeljima masivnog korišćenja fosilnih goriva. Zbog opadanja rezervi fosilnog goriva ovaj sistem hrane mora da bude izmenjen (reinvented)…”

“…Novi sistem (proizvodnje) hrane zahtevaće više farmera, manje i raznovrsnije farme, smanjeno (preterano) pakovanje i prerada hrane kao i smanjivanje rastojanja između mesta proizvodnje i mesta potrošnje hrane…” (u SAD je to rastojanje u proseku preko 1500 milja – prim.)

U ovom izveštaju (koji se može kopirati u celosti) naveden je niz mera koje bi trebalo sprovesti u američkoj (i svetskoj) poljoprivredi, radi njene pripreme za uslove dolazeće krize fosilnih goriva i klimatskih promena. Prema njihovim preporukama neophodno je:

- širiti znanje o ekološkim uticajima i posledicama koje dolaze iz poljoprivrede;

- značajno uvećanje procenta stanovništva zaposlenog u poljoprivrednoj proizvodnji (sada je to u SAD oko 1,5% radno sposobnog stanovništva – prim.);

- veća lokalizacija u proizvodnji i distribuciji hrane;

- značajno smanjivanje u veličini farmi i značajno povećanje broja manjih farmi;

- primena ekstenzivne raznovrsnosti useva – kako u biljnoj tako i u stočarskoj proizvodnji;

- pametan (prikladan) hidrološki inženjering;

- ekstenzivna infrastruktura za čuvanje hrane i sakupljanje vode;

Link: The Food and Farming Transition: Toward a Post Carbon Food System - by Richard Heinberg and Michael Bomford, Post Carbon Institute – Spring 2009;

-

Paradoks subvencija: tržiste određuje cene proizvoda ali države određuju prihod farmera

Različit nivo državnih podsticaja za poljoprivrednu proizvodnju (subvencije) u bogatim i siromašnim zemljama uneo je veliki poremećaj u funkcionisanju svetske poljoprivrede - zato što je doveo do nerealno niskih cena primarnih poljoprivrednih proizvoda na svetskom tržistu i stavio farmere u nejednak položaj. Može se slobodno reći da je različit nivo subvencija zapravo naneo štetu svetskoj poljoprivredi koja je, do sada, veća od svih drugih negativnih uticaja.

Visoke subvencije u razvijenim zemljama su niz godina bile usmerene na dostizanje što većih prinosa - što je dovelo do iscrpljivanja poljoprivrednog zemljišta i velikih ekoloških zagađenja vode, zemlje i vazduha, kao i do štetnih uticaja na promenu klime na Zemlji.

U pomenutom prilogu sa sajta EurActiv-a, navodi se da ukupna budžetska podrška evropskoj poljoprivredi iznosi oko 40% budžeta EU, koji je oko 120 milijardi evra. U delu “Background”, je kao ukupan budžet za poljoprivredu navedena suma od 55 milijardi eura, odnosno 45% od ukupnog budžeta EU.

Prema podacima iz EuroStat-a, veličina poljoprivrednog zemljišta u 27 zemalja EU iznosi:

- ukupna površina zemalja EU-27 iznosi 4,303,351 km2 ili 430,335,100 hektara;

- ukupna površina poljoprivrednog zemljišta zauzima oko 40,1% površine zemalja EU-27 ili nešto više od 172 miliona hektara;

- zemljište pod trajnim usevima zauzima oko 2,5% ili nešto više od 10 miliona hektara;

- zemljiste pod trajnim pašnjacima zauzima oko 13,2% ili nešto više od 56 miliona hektara;

- obradivo zemljište (arable land) zauzima oko 24,2% ili nešto više od 104 miliona hektara;

Link: EuroStat: Farm Structure; povećati: Table 3: Land use, 2007

Kada se ukupan budžet za poljoprivredu EU (za razne vrste podrške poljoprivredi) podeli sa ukupnom površinom poljoprivrednog zemljista u EU-27, dobije se prosečan iznos subvencija od približno 320 eura po hektaru.

Subvencije iz budžeta EU nisu iste za razne namene poljoprivrednog zemljišta niti su podjednake za stare i nove zemlje članice, jer nove članice dobijaju znatno manje iz poljoprivrednog budžeta. Kako stare zemlje-članice EU, uz više subvencije istovremeno raspolažu i sa najvećim poljoprivrednim viškovima, one - zajedno sa SAD, Australijom, Kanadom (da pomenemo samo zemlje sa najvećim tržnim viškovima) koje isto tako imaju visoke poljoprivredne subvencije na taj način utiču na formiranje cena poljoprivrednih proizvoda na međunarodnom tržistu.

Veliki broj svetskih stručnjaka, kao i ekonomista-nobelovac Paul Krugman, smatra da sadašnje visoke poljoprivredne subvencije u bogatim zemljama nisu poštene prema farmerima iz siromašnih zemalja - koji nemaju isti nivo državnih subvencija. Visoke subvencije u bogatim zemljama dovode do formiranja nerealno niskih cena poljoprivrednih proizvoda na svetskom trzištu (cena nižih od stvarnih troškova prizvodnje) – zato što subvencije farmerima u tim zemljama dopunjavaju ono što gube kroz nerealno nisku cenu proizvoda na tržištu.

Zbog otvorenog tržišta i slobodnog izvoza poljoprivrednih proizvoda, ovakve damping cene dovode do propadanja farmera u siromašnim zemljama, koji nemaju isti nivo subvencija.

Posebno je težak položaj afričkih farmera. Prema istraživanju britanskog Observer-a, za poslednjih nekoliko godina su bogati strani investitori stekli ili dugoročno zakupili oko 50 miliona hektara poljoprivrednog zemljišta u Africi - uključujući tu i zemljište sa kojeg su proterani lokalni farmeri.

Link: How food and water are driving a 21st century African land grab

Neophodna zaštita domaćeg tržišta, odnosno zaštita domaćih poljoprivrednih proizvođača od nelojalne konkurencije i damping cena uvozne hrane, ne znači zabranu uvoza i zatvaranje trzišta, već izjednačavanje uslova za domaću proizvodnju hrane sa uslovima koji postoje u zemljama iz kojih se hrana uvozi. To praktično zahteva povećanje nivoa domaćih poljoprivrednih subvencija ili, ukoliko to nije moguće, uvođenje taksi na uvoznu hranu – do nivoa potrebnog za nivelisanje razlika u visini subvencija. Bez toga su domaći proizvođaci stavljeni u neravnopravan položaj na svom tržistu.

Evropska zajednica je odbacila subvencionisanje poljoprivredne proizvodnje prema veličini prinosa (zbog iscrpljivanja zemljišta i ekoloških šteta) – i uvela subvencije po hektaru obrađenog zemljišta. Domaća kalkulacija, koja polazi od visine subvencija po kilogramu prinosa i po kojoj domaći proizvođači zbog nižih prinosa (u odnosu na prinose u bogatim zemljama) dobijaju približno isti iznos po kilogramu proizvedenih useva (i pored nižih subvencija po hektaru) – osim što je netačna, ispušta i presudnu komponentu: zbog manjih domaćih subvencija i nižih cena primarnih poljoprivrednih proizvoda na domaćem tržištu, proizvođaci u Srbiji nemaju dovoljno obrtnog kapitala koji bi uložili u bolju agrotehniku.

Ulazak u bankarske kredite - u uslovima neizvesnosti koju donose klimatske promene, rast cena proizvodnih imputa i tržišne spekulacije - nosi previše rizika za seljake.

Bez ozbiljnije podrške države dovodi se u pitanje održivost domaće poljoprivredne proizvodnje - zato što su bez te podrške seljaci prinuđeni da smanjuju ulaganja u agrotehniku, čime se dalje smanjuje obim proizvodnje i onemogućava blagovremena tranzicija domaće poljoprivrede u skladu sa evropskim i svetskim trendovima. A ti trendovi nisu više na pravcu ukrupnjavanja poseda i oslanjanja na principe Industrijske poljoprivrede iz prošlog veka, već su okrenuti rešavanju problema koji dolaze od promena klime, daljeg rasta cena proizvodnih imputa (posebno nafte i gasa) i sve manjih raspoloživih količina vode - da pomenemo samo one najvaznije.

Ratko Karolić